Które kraje rezygnują z gotówki?

Kraje rezygnujące z gotówki nie tworzą jednej, spójnej grupy. W Szwecji, Danii i Norwegii płatności cyfrowe wygrywają głównie wygodą i dobrze rozwiniętą infrastrukturą. Albania rozważa ograniczenie gotówki przede wszystkim jako narzędzie walki z szarą strefą. W obu przypadkach nie oznacza to jednak automatycznie całkowitego zniknięcia banknotów i monet. Gotówka coraz częściej pełni funkcję rezerwy na wypadek awarii systemów cyfrowych, prądu lub łączności.

Czy gotówka naprawdę znika?

Określenie „cashless society”, czyli społeczeństwo bezgotówkowe, opisuje przede wszystkim zmianę codziennych zwyczajów. Karty, przelewy natychmiastowe, aplikacje mobilne i płatności telefonem przejmują coraz większą część transakcji, ale nie musi to oznaczać prawnego zakazu używania gotówki.

Proces przebiega różnie. W jednych krajach konsumenci dobrowolnie wybierają rozwiązania cyfrowe, bo są szybkie i łatwe w użyciu. W innych państwo chce ograniczać płatności gotówkowe, aby lepiej rejestrować obrót gospodarczy i zmniejszyć skalę nieformalnych transakcji. Dlatego zestawianie Szwecji i Albanii jako identycznych przykładów „rezygnacji z gotówki” byłoby mylące.

Dlaczego Skandynawia przoduje w płatnościach cyfrowych?

Szwecja, Dania i Norwegia należą do państw, w których gotówka straciła pozycję podstawowego sposobu płacenia. Sprzyjają temu wysoki poziom zaufania do instytucji, powszechny dostęp do rachunków bankowych oraz sprawna infrastruktura płatnicza. Znaczenie ma także duża dostępność terminali i bankowości mobilnej.

W Danii popularność zdobył MobilePay, a w Szwecji powszechnie używany jest Swish. Takie aplikacje pozwalają przesyłać pieniądze między osobami i płacić za zakupy bez używania gotówki. W Norwegii podobną rolę pełnią karty i bankowe rozwiązania mobilne.

W tym modelu cyfryzacja rozwija się głównie oddolnie. Sklepy ograniczają obsługę gotówki, ponieważ klienci coraz rzadziej jej używają, a przedsiębiorcy mogą zmniejszyć koszty ochrony, transportu pieniędzy i wydawania reszty. Warunkiem jest jednak to, aby większość społeczeństwa miała dostęp do urządzeń, rachunku bankowego i stabilnej sieci płatniczej.

Różne motywacje krajów – od wygody po walkę z szarą strefą

Najważniejsza różnica dotyczy celu zmian. Skandynawia przechodzi na płatności cyfrowe dlatego, że są wygodne i dobrze pasują do istniejącej infrastruktury. Albania chce ograniczać gotówkę przede wszystkim z powodów fiskalnych. Duża część obrotu odbywa się tam poza oficjalnym systemem, co utrudnia pobieranie podatków i kontrolę działalności gospodarczej.

Albania jest szczególnym przypadkiem. W 2024 roku Komisja Europejska wskazywała na dużą gospodarkę nieformalną, a szacunki udziału szarej strefy w PKB sięgają od 29 do 50 proc. Rząd Edi Ramy zapowiadał dążenie do ograniczenia gotówki do 2030 roku, między innymi przez limity płatności i rozwój płatności natychmiastowych.

Tak ambitny plan napotyka bariery. Według przywoływanych w analizach danych mniej niż połowa Albańczyków ma konto bankowe, a zaufanie do sektora bankowego pozostaje niskie. Bez tanich usług, powszechnego dostępu do rachunków i sprawnej infrastruktury zakaz lub silne ograniczenie gotówki mogłyby nie tyle zlikwidować szarą strefę, ile wykluczyć część obywateli z legalnego obrotu.

Jakie są zalety i zagrożenia ograniczania gotówki?

Przejście na płatności cyfrowe może przynieść konkretne korzyści, zwłaszcza w państwach z dobrze działającym systemem bankowym:

• Niższe koszty obsługi – firmy nie muszą przechowywać, liczyć i transportować pieniędzy ani wydawać reszty.
• Większa efektywność – płatności elektroniczne mogą przyspieszać rozliczenia i upraszczać księgowanie.
• Lepsza kontrola obrotu – rejestrowane transakcje utrudniają ukrywanie przychodów i część form prania pieniędzy.
• Wygoda dla konsumentów – telefon lub karta pozwalają zapłacić bez noszenia portfela z banknotami.

Całkowite uzależnienie płatności od infrastruktury cyfrowej tworzy jednak własne ryzyka:

• Wykluczenie części osób – problem pojawia się, gdy ktoś nie ma rachunku, smartfona, dostępu do internetu albo nie chce korzystać z aplikacji.
• Utrata prywatności – płatność elektroniczna pozostawia zapis, którego nie ma przy transakcji gotówkowej.
• Awaryjność systemu – przerwa w dostawie prądu, awaria sieci, terminali lub bankomatów może czasowo uniemożliwić zapłatę.
• Zależność od pośredników – banki, operatorzy kart i dostawcy aplikacji mogą pobierać opłaty albo blokować transakcje.

Dlatego gotówka pozostaje bezpiecznikiem systemu płatniczego. Nie wymaga baterii, internetu ani autoryzacji w banku. Może być szczególnie przydatna podczas klęsk żywiołowych, cyberataków lub dłuższej awarii infrastruktury.

Gdzie w tym procesie jest Polska?

Polska szybko rozwija płatności kartą, przelewy natychmiastowe i płatności mobilne. Program Polska Bezgotówkowa pomógł zwiększyć liczbę terminali i ułatwił małym firmom przyjmowanie kart. Nie oznacza to jednak, że Polska zmierza do całkowitego usunięcia gotówki.

Dla wielu osób banknoty i monety nadal są sposobem kontroli wydatków oraz rezerwą na sytuacje kryzysowe. Dane przywoływane przez Polski Instytut Ekonomiczny wskazują, że znaczna część Polaków korzysta wyłącznie z gotówki albo wybiera ją najczęściej, a wiele osób przechowuje pewien zapas pieniędzy na wszelki wypadek. Polska jest więc cyfrowa w sposobie płacenia, ale nie bezgotówkowa w sensie całkowitego odejścia od fizycznego pieniądza.

Przyszłość gotówki to raczej współistnienie niż zakaz

Kraje rezygnujące z gotówki robią to z różnych powodów i w różnym tempie. Skandynawia pokazuje model dobrowolnej cyfryzacji opartej na zaufaniu i wygodzie. Albania reprezentuje próbę odgórnego ograniczenia gotówki w celu walki z gospodarką nieformalną. Polska znajduje się pomiędzy tymi podejściami.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz zakłada dalszy spadek codziennego użycia banknotów i monet, ale nie ich całkowite zniknięcie. Płatności cyfrowe będą podstawowym narzędziem w wielu sytuacjach, a gotówka zachowa znaczenie jako awaryjna, prywatna i powszechnie dostępna forma pieniądza.