Kobiety na banknotach świata – które postacie warto znać?

Kobiety pojawiają się tylko na niewielkiej części banknotów świata. Według zestawień serwisu Banknote World około 8% papierowych pieniędzy przedstawia kobietę, podczas gdy na około 92% widnieje mężczyzna. Najczęściej są to monarchinie, postacie symboliczne lub bohaterki związane z kulturą i walką o prawa obywatelskie.

Dlaczego banknoty są zdominowane przez mężczyzn?

Banknot nie jest wyłącznie środkiem płatniczym. Jego projekt przekazuje określoną opowieść o państwie, jego historii i wartościach. Na awersach oraz rewersach pojawiają się władcy, politycy, wojskowi, pisarze, naukowcy, budynki i symbole narodowe. Przez długi czas oficjalna historia była jednak opowiadana przede wszystkim przez mężczyzn, którzy mieli łatwiejszy dostęp do władzy, edukacji i instytucji publicznych.

Podawana proporcja 8–9% kobiet ma charakter szacunkowy. Wynik zależy od tego, czy analizuje się pojedyncze wzory banknotów, wszystkie emisje, banknoty terytoriów zależnych czy także emisje pamiątkowe. Mimo różnic metodologicznych wniosek pozostaje podobny: kobiety są na światowych banknotach wyraźnie niedoreprezentowane.

Kto najczęściej pojawia się na banknotach?

Najbardziej widocznym wyjątkiem jest Elżbieta II. Jej portret znajdował się na banknotach Wielkiej Brytanii, Australii, Kanady, Nowej Zelandii i innych państw oraz terytoriów powiązanych z monarchią brytyjską. W zależności od przyjętej metody liczenia przypisuje się jej obecność na kilkudziesięciu wzorach banknotów, a jej wizerunek pojawiał się w walutach około 19 krajów.

Nie każda kobieca postać na pieniądzu jest jednak konkretną osobą historyczną. Czasem banknot przedstawia personifikację kraju albo wartości. Przykładem jest Lady Hibernia na banknotach emitowanych przez Bank of Ireland w Irlandii Północnej. Nie należy utożsamiać jej z realną bohaterką dziejów. To symboliczna figura odnosząca się do Irlandii.

Monarchie mają przewagę także z powodów instytucjonalnych. Wizerunek panującego władcy przez dziesięciolecia pełni funkcję znaku ciągłości państwa. Dlatego królowe i cesarzowe mogą pojawiać się na banknotach częściej niż pisarki, artystki czy działaczki społeczne. Główne przyczyny tej dysproporcji można ująć następująco:

• Tradycja historyczna – dawne systemy władzy i oficjalne narracje silniej eksponowały mężczyzn.
• Chronologia serii – banknoty układane według kolejności władców ograniczają możliwość wprowadzania postaci spoza przyjętego schematu.
• Symbolika narodowa – emitenci często wybierają osoby kojarzone z państwowością, zwycięstwami wojennymi lub sprawowaniem władzy.
• Późniejsze uznanie kobiecych zasług – wiele kobiet doceniono publicznie dopiero wtedy, gdy wcześniejsze serie banknotów były już utrwalone.

Wybitne kobiety na banknotach świata

Współczesne emisje pokazują szersze rozumienie zasług publicznych. Na banknotach można znaleźć nie tylko monarchinie, lecz także pisarki, naukowczynie, artystki, sufrażystki i polityczki. Szczególnie często pojawiają się autorki literatury. Wśród rozpoznawalnych przykładów znajdują się Astrid Lindgren, Jane Austen, Karen Blixen, Higuchi Ichiyō i Gabriela Mistral.

Poniższe zestawienie dotyczy przede wszystkim banknotów obiegowych lub emisji, które miały funkcję pieniądza, a nie wyłącznie druków kolekcjonerskich:

Australia wyróżnia się szczególnie wyraźnie. Na wszystkich aktualnie emitowanych banknotach tego kraju znajdują się kobiety, choć nie zawsze po tej samej stronie co mężczyźni. Wizerunki Edith Cowan, Mary Gilmore, Nellie Melby i innych postaci zestawiono z portretami mężczyzn, tworząc równoległą opowieść o historii kraju.

Nowa Zelandia upamiętniła Kate Sheppard na banknocie 10-dolarowym. Jej działalność przyczyniła się do przyjęcia prawa wyborczego, dzięki któremu w 1893 roku Nowa Zelandia stała się pierwszym państwem samorządnym, gdzie kobiety otrzymały prawo głosu na poziomie ogólnokrajowym.

W Szwecji wybór postaci wiąże się przede wszystkim z kulturą. Astrid Lindgren znalazła się na banknocie 20 koron, Greta Garbo na 100 koron, a śpiewaczka operowa Birgit Nilsson na nominale 500 koron. Meksykańska Frida Kahlo pojawiała się na specjalnej emisji banknotu 500 peso, obok reprodukcji swojego obrazu i wizerunku Diego Rivery.

Kobiety na polskich banknotach

Na współczesnych polskich banknotach obiegowych nie ma kobiecego wizerunku. Obecna seria jest zbudowana wokół władców z dynastii Piastów i Jagiellonów, przedstawionych w porządku chronologicznym. NBP wyjaśniał, że zachowanie tej kolejności było jednym z powodów umieszczenia Jana III Sobieskiego na banknocie 500 zł zamiast wprowadzenia w tym miejscu innej postaci historycznej.

To rozumowanie pokazuje napięcie między chronologią serii a szerszą reprezentacją polskiej historii. Włączenie królowej Jadwigi albo innej zasłużonej Polki wymagałoby odejścia od dotychczasowego układu. Nie jest to ocena zasług poszczególnych osób, lecz opis przyjętej zasady projektowej.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku banknotów kolekcjonerskich. Taki banknot jest prawnym środkiem płatniczym, ale jego emisja ma przede wszystkim upamiętniający i numizmatyczny charakter. Nie należy więc stawiać go na równi z banknotem obiegowym, który miliony osób otrzymują w sklepach i bankomatach.

Najważniejszym polskim przykładem pozostaje Maria Skłodowska-Curie. Jej wizerunek znalazł się na banknocie kolekcjonerskim o nominale 20 zł wyemitowanym przez NBP w 2011 roku z okazji setnej rocznicy przyznania jej Nagrody Nobla. Wcześniej noblistka była przedstawiona także na banknocie 20 000 zł, wycofanym po denominacji w 1995 roku.

Kobiety pojawiały się również na starszych polskich emisjach. Wśród historycznych przykładów wymienia się Emilię Plater, Stefanię Serafińską i Dobrawę. Niektóre współczesne banknoty pamiątkowe, w tym emisje typu 0 Euro Souvenir, upamiętniały między innymi Wandę Siemaszkową i królową Jadwigę. Nie są one jednak częścią codziennego obiegu złotego.

Co zmienia się w podejściu do wizerunków?

Wybór postaci na banknocie jest decyzją historyczną, artystyczną i polityczną zarazem. Coraz więcej emitentów odchodzi od zawężania zasług do funkcji monarchy, generała albo prezydenta. Dzięki temu na pieniądzach pojawiają się osoby związane z literaturą, nauką, sztuką, edukacją i ruchami społecznymi.

Obecność kobiet na banknotach nie rozwiązuje nierówności reprezentacji, ale wpływa na to, jakie postacie uznaje się za część wspólnej pamięci. Dyskusja o kolejnych emisjach dotyczy więc nie tylko grafiki banknotu. Pokazuje także, jak zmienia się sposób opowiadania historii państwa i kogo społeczeństwo uważa za godnego upamiętnienia.