Którzy polscy władcy znajdują się na banknotach?

Na obiegowych polskich banknotach znajdują się Mieszko I, Bolesław I Chrobry, Kazimierz III Wielki, Władysław II Jagiełło oraz Zygmunt I Stary. Tworzą oni serię „Władcy polscy”, zaprojektowaną przez Andrzeja Heidricha i wprowadzoną do obiegu w 1995 roku. Wybór monarchów miał nadać pieniądzom historyczny, możliwie apolityczny charakter, a umieszczone obok portretów symbole tworzą skróconą opowieść o dziejach państwa polskiego.

Władcy na polskich banknotach – szybkie zestawienie

Daty przy władcach oznaczają okresy ich faktycznego panowania jako książąt lub królów. Banknoty ułożono rosnąco według nominałów, a nie według długości rządów.

Co przedstawiają poszczególne banknoty?

10 zł – Mieszko I

Wizerunek Mieszka I otwierający serię nawiązuje do początków państwowości polskiej i chrystianizacji. Po bokach portretu umieszczono ornamenty inspirowane sztuką romańską, a na odwrocie znalazł się denar przypisywany czasom pierwszych Piastów. Jego dokładna identyfikacja nie jest całkowicie pewna. Część badaczy wiąże monetę z panowaniem Mieszka I, inni wskazują na okres Mieszka II.

Na banknocie pojawiają się także motywy architektoniczne i dekoracyjne związane z najstarszą kulturą chrześcijańską w Polsce:

• Rozety pochodzą z posadzek podziemi katedry w Gnieźnie.
• Roślinna ornamentyka nawiązuje do romańskich naczyń liturgicznych.
• Po bokach denara umieszczono romańskie kolumny z opactwa benedyktynów w Tyńcu.
• Wizerunek na denarze interpretuje się jako świątynię albo książęcą mitrę.

20 zł – Bolesław I Chrobry

Banknot z Bolesławem Chrobrym odwołuje się do wczesnego państwa piastowskiego i pierwszych przedstawień władzy królewskiej. Centralnym motywem rewersu jest denar z napisem „PRINCES POLONIE”. Widoczny na nim ptak bywa uznawany za orła, choć część badaczy rozpoznaje w nim koguta lub pawia.

Kompozycję uzupełniają zabytki i motywy związane z początkami polskiej kultury:

• Romański portal stanowi tło dla portretu władcy.
• Korona młodego dębu pochodzi z Drzwi Gnieźnieńskich i odnosi się do sceny wystawienia zwłok świętego Wojciecha.
• Lew na wijącej się gałęzi również został zaczerpnięty z Drzwi Gnieźnieńskich.
• Romańska rotunda, nazywana kaplicą świętego Mikołaja, znajduje się w Cieszynie.

50 zł – Kazimierz III Wielki

Banknot z Kazimierzem Wielkim pokazuje monarchę jako władcę rozwijającego państwo, administrację i miasta. Przy portrecie znajduje się królewski monogram w formie litery „K” umieszczonej w koronie. Motyw pochodzi z drzwi katedry na Wawelu.

Na odwrocie umieszczono królewską pieczęć, pod którą widoczne są jabłko i berło. Po obu stronach pieczęci znalazły się panoramy Krakowa i Kazimierza zaczerpnięte z „Liber Chronicarum”, kroniki wydanej pod koniec XV wieku. Zestawienie pieczęci, insygniów i widoków miast podkreśla znaczenie władcy dla rozwoju Polski oraz jej ośrodków miejskich.

100 zł – Władysław II Jagiełło

Wizerunek Jagiełły wiąże się z unią polsko-litewską oraz zwycięstwem nad zakonem krzyżackim. Po obu stronach portretu znajdują się rozety i ornamenty gotyckie. Rewers odwołuje się przede wszystkim do pamięci o bitwie pod Grunwaldem z 1410 roku.

• Orzeł na tarczy herbowej pochodzi z nagrobka Władysława Jagiełły na Wawelu.
• Hełm oraz dwa skrzyżowane miecze nawiązują do zwycięstwa grunwaldzkiego.
• Płaszcz krzyżacki wzmacnia historyczny kontekst przedstawionej sceny.
• W tle znajduje się zamek w Malborku, ważny symbol państwa zakonu krzyżackiego.

200 zł – Zygmunt I Stary

Najwyższy nominał podstawowej serii przedstawia Zygmunta I Starego, monarchę kojarzonego z epoką jagiellońską i renesansem. Na rewersie widnieje orzeł zaczerpnięty z fasady Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.

Orzeł został umieszczony w sześciokątnym kartuszu i opleciony literą „S”, czyli monogramem królewskim. Za nim pokazano dziedziniec wawelski. W ten sposób banknot łączy znak władzy państwowej z jednym z najważniejszych zabytków polskiego renesansu.

Dlaczego wybrano właśnie władców?

Seria powstała po zmianach ustrojowych i denominacji złotego. Wcześniejsze banknoty z serii „Wielcy Polacy” przedstawiały między innymi osoby silnie kojarzone z określoną epoką polityczną. Andrzej Heidrich uznał, że monarchowie mogą być bardziej neutralnym punktem odniesienia. Ich obecność odwołuje się do wspólnej historii państwa, a nie do bieżących sporów.

Za wyborem władców przemawiał także ich walor edukacyjny. Portrety pozwalają łatwo rozpoznać nominały, natomiast rewersy dodają informacje o architekturze, heraldyce, monetach i ważnych wydarzeniach. Banknot nie jest więc wyłącznie nośnikiem wartości, lecz także małą kompozycją historyczną.

Andrzej Heidrich – autor serii „Władcy polscy”

Andrzej Heidrich (1928–2019) przez dziesięciolecia współpracował z Narodowym Bankiem Polskim. Projektował banknoty już w okresie Polski Ludowej, a po denominacji przygotował również nową serię obiegową. Wszystkie banknoty serii „Władcy polscy” powstały według jego projektów. Z tego powodu nazywano go „królem polskich banknotów”.

Jego metoda polegała na łączeniu portretu postaci z elementami pochodzącymi z rzeczywistych zabytków i źródeł historycznych. W projektach wykorzystywał między innymi:

• wizerunki monet i pieczęci królewskich,
• fragmenty katedr, kaplic, portali i zamków,
• heraldykę oraz królewskie monogramy,
• motywy z nagrobków, drzwi katedr i dawnych kronik.

Seria jest emitowana przez NBP i pozostaje serią obiegową. Nie należy jej mylić z banknotami kolekcjonerskimi, takimi jak banknot z wizerunkiem Jana Pawła II. Te drugie są przygotowywane z myślą o upamiętnieniu określonych osób lub wydarzeń, podczas gdy banknoty z monarchami pełnią codzienną funkcję środka płatniczego.

Seria „Władcy polscy” zamienia każdy banknot w miniaturową lekcję historii. Pięciu monarchów reprezentuje kolejne etapy rozwoju państwa, a towarzyszące im monety, pieczęcie i zabytki pozwalają odczytać znacznie więcej niż sam nominał.