Gotówka czy pieniądz elektroniczny – co wybrać do płatności?

Gotówka daje większą prywatność i nie wymaga prądu ani internetu, a pieniądz elektroniczny wygrywa szybkością, wygodą i łatwym zarządzaniem wydatkami. Dla większości osób najlepszym rozwiązaniem jest połączenie obu form – płatności cyfrowe na co dzień oraz gotówka jako zabezpieczenie na wypadek awarii i narzędzie dyskrecji.

Gotówka czy pieniądz elektroniczny – na czym polega różnica?

Pieniądz pełni przede wszystkim funkcję środka wymiany i sposobu przechowywania wartości. Różnica między jego formami wpływa jednak na to, kto uczestniczy w transakcji, jakie dane pozostają po płatności oraz czy do zapłaty potrzebna jest sprawna infrastruktura techniczna.

Gotówka ma postać banknotów i monet emitowanych przez bank centralny. Przy zwykłych transakcjach nie wymaga ujawniania danych kupującego ani połączenia z rachunkiem bankowym. Pieniądz elektroniczny jest natomiast wartością zapisaną cyfrowo i obsługiwaną przez system bankowy lub operatora płatności. Zapewnia wygodę, lecz każda transakcja pozostawia cyfrowy ślad.

Gotówka, pieniądz elektroniczny i CBDC – porównanie

Najważniejsze różnice dotyczą anonimowości, emitenta, zależności od infrastruktury i możliwości zarządzania środkami. CBDC, czyli cyfrowa waluta banku centralnego, nie jest tym samym co saldo na zwykłym rachunku bankowym.

Gotówka działa jak bezpiecznik w razie awarii banku, operatora kart, sieci energetycznej albo internetu. Nie oznacza to, że jest pozbawiona wad. Banknoty można zgubić lub ukraść, a przechowywanie i transport większych kwot jest mniej wygodne.

Z kolei płatności elektroniczne ułatwiają zakupy internetowe, przelewy i kontrolowanie budżetu. Ich słabością jest zależność od rachunku, urządzenia, operatora i dostępu do systemu.

Gotówka ma kilka cech, które dla części osób pozostają ważniejsze niż wygoda płatności cyfrowych:

• Prywatność – płatność bezpośrednia nie tworzy historii zakupów w banku.
• Niezależność od infrastruktury – nie potrzeba internetu, aplikacji ani terminala.
• Kontrola wydatków – fizyczny limit pieniędzy w portfelu może ułatwiać planowanie zakupów.
• Ryzyko utraty – kradzież lub zgubienie gotówki zwykle oznacza brak możliwości jej odzyskania.
• Mniejsza wygoda przy większych kwotach – banknoty zajmują miejsce i wymagają bezpiecznego przechowywania.

Pieniądz elektroniczny ma odmienny zestaw zalet i ograniczeń:

• Wygoda – płatność kartą, telefonem lub przelewem nie wymaga noszenia gotówki.
• Szybkość – transakcje można wykonywać na odległość i przez całą dobę.
• Łatwe zarządzanie – aplikacja pokazuje historię operacji i saldo rachunku.
• Cyfrowy ślad – bank, operator płatności lub sprzedawca może rejestrować informacje o transakcji.
• Ryzyko techniczne – awaria systemu, brak zasilania albo utrata dostępu do konta może uniemożliwić płatność.

Koszty i dostępność – wymiar społeczny

Obie formy pieniądza generują koszty społeczne. W przypadku gotówki obejmują one produkcję banknotów i monet, transport, ochronę, liczenie oraz utrzymanie bankomatów. Płatności cyfrowe wymagają z kolei oprogramowania, terminali, centrów danych, zabezpieczeń i transmisji danych.

Według przywoływanych przez NBP wyliczeń dla 2018 roku średni koszt społeczny pojedynczej transakcji detalicznej wynosił 1,31 zł. Koszt gotówki oszacowano na 1,36 zł, płatności kartą debetową na 1,40 zł, a kartą kredytową na 2,10 zł. Były to dane obejmujące szeroki koszt obsługi całego systemu, a nie opłatę widoczną na paragonie. Ze względu na wiek tych wyliczeń nie należy traktować ich jako aktualnego cennika.

Ważna jest także wartość transakcji. Z przywołanej analizy wynikało, że przy zakupach do około 35 zł gotówka mogła generować niższy koszt społeczny, natomiast przy większych kwotach przewaga stopniowo przesuwała się w stronę kart debetowych. Wynik zależał jednak od liczby transakcji, infrastruktury i przyjętej metody obliczeń.

Cyfryzacja może wykluczać osoby, które nie mają rachunku, karty, smartfona albo dostatecznych umiejętności cyfrowych. Dotyczy to między innymi części seniorów, osób w trudnej sytuacji ekonomicznej i mieszkańców miejsc ze słabszym dostępem do usług bankowych. Gotówka pozwala uczestniczyć w obrocie także bez relacji z bankiem.

Nie oznacza to, że gotówka zawsze jest społecznie tańsza. Jej obsługa na dużą skalę wymaga rozbudowanego zaplecza. Oznacza natomiast, że likwidacja fizycznego pieniądza mogłaby zwiększyć zależność części społeczeństwa od banków i infrastruktury cyfrowej.

Czym jest CBDC?

CBDC to cyfrowa waluta banku centralnego. W odróżnieniu od pieniądza elektronicznego zapisanego na rachunku w banku komercyjnym byłaby bezpośrednim zobowiązaniem banku centralnego. W tej właściwości przypomina gotówkę, ale występowałaby wyłącznie w formie cyfrowej.

Pieniądz elektroniczny jest regulowany między innymi przez przepisy ustawy o usługach płatniczych. Jego wydawca ma obowiązek wykupu wartości, a użytkownik korzysta z rachunku lub instrumentu obsługiwanego przez bank albo inną uprawnioną instytucję. W przypadku CBDC emitentem byłby bank centralny, na przykład w ramach projektu krajowego lub wspólnego rozwiązania dla określonego obszaru walutowego.

CBDC może wykorzystywać technologię rozproszonego rejestru, taką jak DLT, ale nie jest to warunek definicyjny. Nie jest też kryptowalutą. Kryptowaluty są zwykle projektowane jako systemy niezależne od banku centralnego, natomiast CBDC pozostaje scentralizowaną formą oficjalnej waluty.

Zwolenicy CBDC wskazują na możliwość szybszych płatności transgranicznych, działania systemu przez całą dobę oraz ograniczenia kosztów obsługi gotówki. Krytycy zwracają uwagę na prywatność i zakres kontroli. Cyfrowy system może pozwalać na dokładniejsze rejestrowanie operacji, a w zależności od projektu także na określanie warunków wykorzystania środków. Programowalność nie jest jednak automatyczną cechą każdego przyszłego CBDC, lecz decyzją konstrukcyjną i regulacyjną.

Wprowadzenie takiego rozwiązania mogłoby też zmienić rolę banków komercyjnych. Gdyby gospodarstwa domowe przenosiły duże środki bezpośrednio do banku centralnego, banki mogłyby mieć mniej depozytów do wykorzystania w działalności kredytowej. Z tego powodu CBDC jest zwykle analizowane jako uzupełnienie gotówki i obecnych płatności, a nie ich natychmiastowy zamiennik.

Co wybrać do płatności?

Do codziennych zakupów, przelewów i płatności na odległość pieniądz elektroniczny zwykle zapewnia większą wygodę. Gotówka sprawdza się tam, gdzie liczy się prywatność, brak zależności od systemu bankowego albo zabezpieczenie na czas awarii. Przy większych wydatkach wybór zależy także od bezpieczeństwa przechowywania, limitów i akceptowanych metod.

Najbardziej odporne podejście jest hybrydowe: korzystać z płatności cyfrowych jako podstawowego narzędzia, ale zachować rozsądną rezerwę gotówki. Pozwala to połączyć szybkość i łatwe zarządzanie budżetem z niezależnością, którą zapewnia fizyczny pieniądz. CBDC należy traktować jako odrębną kategorię, której znaczenie będzie zależeć od przyjętych zasad prywatności, dostępu offline i zakresu uprawnień emitenta.